Handreiking standaardiseren buiten de grenzen van een overheidsorganisatie
Content
Voorwoord
Voor u ligt een beknopte handreiking (‘lessons learned’) van het Forum Standaardisatie over het initiëren en opstellen van normen en (technische) afspraken. De handreiking is generiek inzetbaar om overheden te interesseren voor standaardisatie-initiatieven.
Er is een steeds grotere behoefte aan meer kennis en capaciteit op standaardisatie. Het is (mede) aan de overheid om gericht te investeren in deelname aan standaardisatie-organisaties waar strategische belangen spelen. Alleen zo kan Nederland impact maken op internationale dossiers zoals AI-normering en Cloud-interoperabiliteit voor een grotere mate van digitale strategische autonomie en een verminderde afhankelijkheid van technologieën uit niet-EU-landen.
Tegelijkertijd biedt standaardisatie Nederland inhoudelijke voordelen en kansen, zoals het stimuleren van innovatie, het verbeteren van interoperabiliteit, het verhogen van efficiëntie en het waarborgen van kwaliteit. Standaardisatie biedt ook een neutraal en transparant mechanisme waarin sectorale samenwerking wel mogelijk en toegestaan is ondanks de beperkende mededingingsregels.
Deze handreiking wil hieraan bijdragen. De handreiking wil voorzien in een behoefte naar meer noodzakelijke capaciteitsopbouw standaardisatie in Nederland. En dit is essentieel om de invloed van Nederland in de Europese en mondiale wereld van standaardisatie te waarborgen.
Larissa Zegveld
Voorzitter Forum Standaardisatie

Inleiding: normalisatie als instrument
Wat is normalisatie?
Steeds meer overheidsorganisaties willen afspraken maken die de grenzen van de eigen organisatie overstijgen, bijvoorbeeld over gegevensuitwisseling, algoritmegebruik of andere beleidsvraagstukken waarbij meerdere partijen betrokken zijn. Zulke afspraken heten standaarden. Ze kunnen op verschillende manieren tot stand komen, bijvoorbeeld binnen een sector of door een overheidsorganisatie zelf. Normalisatie is een bijzondere vorm van standaardisatie: de afspraken worden ontwikkeld onder begeleiding van een officieel erkende normalisatie-instelling, volgens vaste spelregels. Het resultaat is vaak een norm, maar kan ook een ander type afspraak zijn (bv. een NTA)). Normalisatie is daarmee een waardevol instrument, al hebben de meeste overheidsorganisaties er nog weinig ervaring mee.
In Nederland is NEN (Koninklijk Nederlands Normalisatie Instituut) de erkende normalisatie-instelling. Een normalisatieproces bij NEN is een zorgvuldig en transparant traject. NEN nodigt alle belanghebbenden uit om mee te doen. De deelnemers werken samen toe naar een afspraak waar iedereen achter kan staan (consensus). NEN schrijft de inhoud niet zelf: dat doen de deelnemers. NEN begeleidt het proces. Het gebruik van zo’n afspraak is in principe vrijwillig.
Hoe normalisatie beleidsontwikkeling aanvult
Beleid dat organisatiegrenzen overstijgt, vraagt om partijen die het samen kunnen uitvoeren. Normalisatie organiseert precies dat: de partijen die de afspraak moeten toepassen, maken hem samen. Dat levert afspraken op die technisch uitvoerbaar zijn en kunnen worden aangepast als de praktijk verandert. Het is daarmee geen vervanging van beleid, maar een manier om beleid uitvoerbaar te maken.
Wat normalisatie oplevert
Normen en andere afspraken werken als een gemeenschappelijke taal die:
- Kwaliteit en veiligheid borgt,
- Uitwisselbaarheid en interoperabiliteit realiseert,
- Vertrouwen schept tussen partijen,
- Innovatie versnelt door eenduidige afspraken.
Voorbeelden waar dit goed werkt
- Informatiebeveiliging bij de overheid: de NEN-EN-ISO/IEC 27001:2023 nl, die via de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO) de basis vormt voor de hele overheid.
- Informatiebeveiliging in de zorg: NEN 7510, waarin staat welke maatregelen zorginstellingen en andere beheerders van gezondheidsinformatie nemen om hun informatievoorziening te beveiligen.
- AI: de Europese normen die invulling geven aan wettelijke eisen uit de AI-verordening.
De waarde zit niet alleen in het eindproduct maar ook in de weg ernaartoe
Ook het traject zelf naar het tot stand komen van een norm levert al waarde op:
- Gezamenlijke begripsvorming. Deelnemers moeten expliciet maken wat ze bedoelen. Verschillen in definities, aannames en werkwijzen worden tijdens het traject zichtbaar in plaats van later in de uitvoering.
- Draagvlak bij belanghebbenden. Omdat de deelnemers de afspraak zelf hebben opgesteld, gebruiken ze die eerder. Dat maakt de invoering in de praktijk makkelijker.
- Scherper zicht op het probleem. Soms blijkt gaandeweg dat het vraagstuk anders ligt dan gedacht.
Verschillende typen afspraken
Vaak wordt gekozen voor het ontwikkelen van een norm. Dat kan een Nederlandse norm zijn (NEN-norm), een Europese norm (EN) of een internationale norm (bijvoorbeeld ISO of IEC). Voor de overheid zijn vooral Europese normen relevant: de Europese Commissie vraagt regelmatig om normen ter ondersteuning van wetgeving. In de wetgeving staat waaraan moet worden voldaan, in de normen staat hoe partijen dat kunnen doen. Nederlandse belanghebbenden leveren hun bijdrage aan deze Europese normen via een normcommissie van NEN, waarin zij samen de Nederlandse inbreng bepalen. Omdat alle belanghebbenden kunnen meedoen en de uitkomst op basis van consensus tot stand komt, hebben normen veel draagvlak. Daar staat tegenover dat de ontwikkeling lang duurt, vaak meerdere jaren.
In sommige gevallen biedt een ander type afspraak uitkomst. Afhankelijk van het vraagstuk, het benodigde tempo en de mate van overeenstemming kan bijvoorbeeld worden gekozen voor een NTA (Nederlandse Technische Afspraak) of een NPR (Nederlandse Praktijkrichtlijn). Een NTA bevat eisen (normatief), net als een norm, maar komt sneller tot stand en vraagt geen volledige consensus. Een NPR bevat geen eisen, maar is informatief met uitleg en praktische aanbevelingen. Doordat er verschillende typen afspraken zijn, kunnen overheidsorganisaties de vorm kiezen die past bij het probleem.
Lessons learned: normalisatie als instrument voor de overheid
De lessons learned in deze handreiking zijn gebaseerd op recente ervaringen (voorjaar 2026) van overheidsorganisaties met het opstellen van een NTA. Veel van deze lessen gelden ook voor andere typen afspraken.
1. Proces: de praktische kant van het traject
Samenstelling
Investeer als overheidsorganisatie ook zelf in een brede en diverse deelnemersgroep:
- NEN probeert zo veel mogelijk belanghebbenden te informeren en actief te betrekken, zodat meerdere perspectieven aan bod komen: overheid, wetenschap, maatschappelijk middenveld en private sector. Benader als overheidsorganisatie ook zelf experts uit het eigen netwerk.
- Toets bij de kick-off of de deelnemers vinden dat alle belanghebbenden vertegenwoordigd zijn.
- Verlaag de drempel om deel te nemen. Deelname kost tijd en meestal ook een lidmaatschapsbijdrage aan NEN. Overweeg als overheid om die kosten te vergoeden, bijvoorbeeld door het traject (mede) te financieren.
- Fysieke bijeenkomsten versterken groepscohesie en vertrouwen.
Sleutelrollen
Let op een sterke bezetting van drie sleutelrollen:
- Een onafhankelijke voorzitter is onmisbaar, zeker bij gevoelige onderwerpen.
- De procesbegeleider (secretaris) van NEN bewaakt de regels, de procedures en de praktische uitvoering.
- Inhoudelijk deskundige projectleiders, bij voorkeur met z’n tweeën, trekken het inhoudelijke werk en bewaken de voortgang.
Een vergoeding voor de voorzitter en de projectleiders maakt het makkelijker om geschikte kandidaten te vinden.
Planning
Reken op meer tijd dan verwacht:
- Complexe onderwerpen met juridische, ethische en technische raakvlakken vragen meer afstemming dan voorzien.
- Deelnemers die het normalisatieproces niet kennen, hebben extra begeleiding en tijd nodig. Houd daar in de planning rekening mee.
- Bouw flexibiliteit in bij deadlines en mijlpalen.
Werkwijze
Verdeel het werk in behapbare onderdelen en maak de samenwerking makkelijk:
- Werk naast de voltallige werkgroep met een kleinere schrijfgroep. Laat binnen de schrijfgroep tijdelijk kleine groepjes een deeltaak uitwerken en het resultaat terugbrengen naar de hele schrijfgroep.
- Geef deelnemers de kans om aan een concreet onderdeel bij te dragen.
- Gebruik een gedeelde online werkomgeving voor documenten en commentaar.
- Verzamel commentaar in een commentaartabel, waarin per passage staat wie welk voorstel doet. Zo blijft de inbreng overzichtelijk.
2. Besluitvorming: inhoudelijke complexiteit en de rol van de overheid
Rol van de overheid
Neem als overheidsorganisatie een bewust besluit over de eigen rol:
- Geen inhoudelijk opdrachtgever. Een overheidsorganisatie kan niet zelf bepalen dat er een afspraak komt of wat erin staat. De normcommissie beslist welke afspraken worden ontwikkeld, en de deelnemers bepalen samen de inhoud. Voor een NTA zijn bovendien minimaal twee partijen nodig, dus alleen opstellen kan niet en is ook niet de bedoeling. Een normalisatietraject is daarom niet uit te besteden zoals een onderzoek of een advies. Het proces kan niet worden afgedwongen of worden tegengehouden als het resultaat niet bevalt.
- Wel initiatiefnemer en financier. De overheid kan een traject aanjagen, agenderen en bekostigen zonder de uitkomst te sturen. Invloed loopt via deelname aan het traject, op gelijke voet met andere partijen.
- Combinatie met wetgeving. De wetgever kan een norm aanwijzen of ernaar verwijzen, zodat open geformuleerde eisen praktisch invulbaar worden. Bepaal per geval of de norm dan verplicht wordt of vrijwillig blijft.
Weeg per traject af welke rol het best past bij het doel en de context: initiatiefnemer, financier, deelnemer of alleen gebruiker van het resultaat.
Interpretatie van wet- en regelgeving
Zorg vooraf voor duidelijkheid over de uitleg van de wet- en regelgeving waar de afspraak op aansluit:
- Zonder jurisprudentie of gedeeld rechtsbegrip ontstaan lange discussies binnen de werkgroep.
- Ga daarom na of er een instantie is die een gezaghebbende uitleg kan geven van de regelgeving.
- Als die instantie ontbreekt, houd dan rekening met extra tijd en zorg voor een ervaren voorzitter die de discussies begeleidt.
- Leg bij een NTA een eventueel minderheidsstandpunt transparant vast. Zo is zichtbaar waar partijen geen overeenstemming bereikten en waar vervolgwerk nodig is.
3. Omgeving en borging: buiten de werkgroep en na de publicatie
Borging
Denk vanaf het begin na over de vervolgstappen:
- Maak naast een plan voor de ontwikkeling ook een plan voor de invoering: wie zorgt ervoor dat de afspraak in de praktijk wordt gebruikt en, waar nodig, wordt opgenomen in beleid of regelgeving?
- Overweeg een strategiegroep in te richten voor doorontwikkeling, pilots en implementatie.
- Maak samen een omgevingsanalyse: welke andere trajecten en ontwikkelingen, binnen en buiten normalisatie, raken aan de afspraak? Spreek af wie welke ontwikkeling volgt en hoe die terugkomt in de werkgroep.
- Een NTA kan een natuurlijke opstap vormen naar een Nederlandse, Europese of internationale norm.
Communicatie
Denk vanaf het begin na over communicatie:
- Stel bij de start een communicatieplan op: wie communiceert wat, en op welke momenten tijdens het traject?
- Spreek af hoe deelnemers over het traject naar buiten treden. Ongeplande of ongecoördineerde communicatie, hoe enthousiast ook, kan leiden tot verwarring en tegenstrijdige boodschappen.
- Denk bewust na over de doelgroepen, op zowel uitvoerend als op bestuurlijk niveau.
- Een openbare consultatie vergroot het draagvlak: ook wie niet deelneemt, kan dan reageren op de afspraak voordat die wordt vastgesteld. Bij normen en NPR’s is zo’n consultatie verplicht, bij een NTA niet.

Colofon
Deze handreiking is een uitgave van
Forum Standaardisatie, i.s.m. Ministerie van Justitie en veiligheid, Rijks ICT Gilde en NEN
November 2026
Dit document verschijnt onder de licentie Creative Commons zero verklaring (CC0 1.0) (naamsvermelding).
Bij hergebruik graag vermelden:
Forum Standaardisatie: Handreiking Standaardiseren buiten de grenzen van een overheidsorganisatie
November 2026
